Giáo dục STEM chuyển sang STEAM đã bắt đầu trong vài năm qua và đang tiến lên như một phương thức tiếp cận giáo dục mới nhằm đáp ứng nhu cầu của một nền kinh tế thế kỷ 21. STEAM tận dụng lợi ích của STEM, thông qua nghệ thuật, đưa STEM lên một tầm cao mới bằng việc cho phép trẻ em ở lứa tuổi mầm non cũng có thể tiếp cận và phát triển toàn diện.

1. STEM và STEAM

STEM là phương pháp giáo dục tập trung và tích hợp giữa Science (Khoa học), Technology (Công nghệ), Engineering (Kỹ thuật) và Math (Toán học).

STEAM là sự kết hợp giữa STEM Art  (Nghệ thuật sáng tạo).

Điểm nổi bật của STEAM là kết nối, liên hệ thông tin giữa các lĩnh vực vào trong thực tế. Các thí nghiệm, hoạt động thực tiễn thường xuyên diễn ra để trẻ có thể thảo luận, tự rút ra kết luận và ghi nhớ sâu sắc.

2. Các yếu tố cốt lõi giáo dục STEAM

– Thái độ tích cực

– Khảo sát dựa trên sự học hỏi

– Thiết lập phạm vi hoạt động

– Từ ngữ gần gũi với trẻ

– Trẻ được lên tiếng

3. Lợi ích của STEAM với trẻ mầm non

a. Học mà vui, vui mà học

Học mà vui, vui mà học” là phương pháp tốt nhất trong việc giáo dục từ sớm và STEM cũng không phải ngoại lệ. Khả năng tạo ra niềm vui trong việc hạy và học STEM trong giáo dục sớm là không giới hạn. Trẻ nhở tự nhiên vốn rất tò mò về thế giới xung quanh và rất thích học thông qua việc chơi. Các hoạt động có liên quan đến thực nghiệm, khám phá, xây dựng hay sưu tập luôn là những cách tuyệt vời để dạy trẻ nhỏ

b. Phù hợp với trình độ

Những trải nghiệm STEAM được thiết kế để phù hợp với sự phát triển ở mọi lứa tuổi. Những hoạt động cần phải hấp dẫn và thú vị đối với trẻ, đồng thời vẫn phải nằm trong khả năng và năng lực của trẻ. Mỗi hoạt động STEAM thú vị phải có sự thửu thách và khiến cho trẻ tìm kiếm thông tin, dữ kiện mới để giải quyết 1 vấn đề. Tuy nhiên, việc giữ cho hoạt động được cân bằng giữa tính thử thách và khả năng của trẻ là rất quan trọng trong giáo dục STEAM. Điều này đặc biệt cần thiết trong những năm đầu đời để khuyến khích và tạo động lực học tập ở trẻ.

c. Trẻ được trực tiếp trải nghiệm

Trực tiếp trải nghiệm và các quá trình thực nghiên cứu thực tế là 1 trong những lý do mà giáo dục STEAM trở nên rất thành công trong việc giáo dục sớm. Việc học thông qua thực hành là rất cần thiết trong việc dạy trẻ. Các hoạt động trải nghiệm trực tiếp khiến cho việc học STEAM vui hơn và hấp dẫn hơn với các nội dung và tạo điều kiện cho sự phát triển những kỹ năng cần thiết của trẻ.

Trẻ mầm non không học lý thuyết hàn lâm, qua những lời nói suông, giảng giải mà chúng học qua chính những trải nghiệm – thực làm, thực học. Đặc điểm tư duy của trẻ mầm non là tư duy trực quan. Vì thế khi cho trẻ quan sát và thực hiện một thí nghiệm khoa học, hãy chỉ tập trung vào việc đặt câu hỏi để trẻ tự nói ra những thay đổi, những hiện tượng mà trẻ nhìn thấy và nghe thấy. Tránh giải thích dài dòng về nguyên lý khoa học, mà hãy tập trung vào giúp trẻ phát hiện những thay đổi, những diễn biến của hiện tượng. Với các nguyên lý khoa học phức tạp trẻ sẽ tiếp tục được tiếp cận ở các cấp học cao hơn.

Trong giáo dục STEAM, khi đặt các câu hỏi cho trẻ nên sử dụng những câu hỏi ở dạng “mở” để trẻ có thể trả lời được, tránh những câu hỏi mà trẻ chỉ là lời “có” hoặc “không”. Không nên hỏi những câu như: Đây có phải là viên kẹo bị loang màu không? Quả cam này tròn à? Xe ô tô này chạy được vì cái bánh xe đúng không?

Nên hỏi những câu hỏi giúp trẻ huy động vốn kinh nghiệm, hiểu biết, như: Con gì đây? Con biết gì về quả cam? Con có thể kể cho mẹ nghe con đã xếp ngôi nhà này như thế nào không?…hay các câu hỏi kích thích trẻ tìm hiểu, thử nghiệm, như: Tại sao con không thử làm xem?…hoặc khuyến khích trẻ suy luận, phán đoán, như: Chuyện gì sẽ xảy ra nếu chúng ta cho 1 ít giấm vào cốc bột nở này nhỉ?…hay khơi gợi trí tưởng tượng cho trẻ kiểu: con có thấy đĩa kẹo bây giờ giống với thứ gì đó mà con đã biết không?

d. Liên hệ thực tế

Các hoạt động STEM được thiết kế để tạo điều kiện cho trẻ giải quyết các vấn đề thật sự ở thế giới xung quanh, liên quan trực tiếp đến cuộc sống hàng ngày của trẻ. Một đứa trẻ ở cấp học mầm non hàng ngày có những sở thích và thử thách khác với những trẻ ở lứa tuổi trung học, vì vậy những trải nghiệm STEM phải phản ánh được sự phù hợp. Với những hoạt động STEM phù hợp, trẻ sẽ tiếp cận kiến thức tốt hơn và có nhiều động lực để giải quyết vấn đề hơn.

Trẻ mầm non không học kiến thức hàn lầm, vĩ mô mà trẻ học về tất cả những gì diễn ra xung quanh, ngay trong chính cuộc sống thực. Trẻ học không chỉ để ghi nhớ và trả bài, mà trẻ học nhanh nhất khi điều đó được ứng dụng vào chính cuộc sống hàng ngày. Vì thế, mỗi kiến thức hay kỹ năng sẽ trở nên có nghĩa với trẻ khi bài học đó gắn với việc tạo ra một sản phẩm cụ thể như: Chiếc đèn phát sáng, ô tô phản lực, chong chóng quay, tòa tháp giấy…, để mỗi nguyên lý khoa học trở nên cụ thể, được trẻ ứng dụng trực tiếp, sáng tạo ra một món đồ dùng đồ chơi yêu thích, từ đó sẽ tác động mạnh mẽ đến hứng thú và sự say mê tìm tòi của trẻ.

Hoạt động đóng vai trong giai đoạn này đối với trẻ mầm non vô cùng quan trong. Trẻ thích là người lớn, nhưng vốn kinh nghiệm sống chưa đủ để trẻ “làm người lớn” thật sự. Như vậy thì người lớn có thể cho trẻ tham gia vào các hoạt động STEAM dưới dạng các trò chơi đóng vai và thông qua đó trẻ cũng sẽ nhập vào những vai mà bản thân trẻ thích, trẻ muốn bản thân được như vậy (Đóng vai nhà khoa học, kỹ sư xây dựng, nhà thám hiểm, …). Giao nhiệm vụ, tạo được hứng thú cho trẻ khám phá sẽ giúp trẻ tiếp nhận kiến thức dễ dàng hơn.

Cách tiếp cận dạy học theo phương pháp STEAM chắc chắn không phải là nhiệm vụ dễ dàng nhưng những lợi ích mà STEAM mang lại cho trẻ nhỏ và trường học thì rất lớn. Trường học sẽ không chỉ là nơi để giảng dạy lý thuyết mà ở nơi đó những đứa trẻ được trải nghiệm những kiến thức thực tiễn vừa lớn khôn, trưởng thành, “chơi thông minh và học vui vẻ”.

Con đường tới STEAM là vô cùng thú vị. Khi quan sát một đứa trẻ khi được trải nghiệm thực làm cùng STEAM sẽ thấy chúng tập trung, say sưa, trí tưởng tượng được sáng tỏ, trí tò mò được thỏa mãn và hơn hết tình yêu, niềm đam mê với khoa học và công nghệ được nảy sinh. Tuy nhiên cũng có thể khó khăn nếu các nhà giáo dục bao gồm cả cha mẹ không thực sự hiểu rõ về STEAM và quan trọng hơn là hiểu về cách học của chính những đứa trẻ ở độ tuổi mầm non để có cách hỗ trợ trẻ tốt nhất. Với những ích lợi của STEAM, một vài đơn vị đang có những bước khai phá tiềm năng của phương pháp giáo dục này tại Việt Nam, hứa hẹn sự nâng cấp và đổi mới trong cách dạy và học của lứa tuổi mầm non.